Labyrint
Voor wie wil floreren – maar niet ten koste van wat er écht toe doet. Over mentaal welzijn, keuzes die kloppen en de kracht van betekenisvol leven en werken.
Trots
Ik schreef er al eerder over in dit bericht, voor het eerst kon ik echt trots voelen over alles wat ik heb geschreven. Daarom ben ik bezig om mijn hele archief online te zetten. En ga ik vaker blogberichten schrijven. Want hoewel ik steeds de behoefte heb aan iets nieuws (dat lees je hier), houd ik het schrijven van een blog nu al bijna 14 jaar vol. Tijd om daar met trots op terug te kijken.
Ik heb mijn archief inmiddels online staan, op onderwerp en op datum. Alles staat er nog niet in, het is werk in uitvoering. Het archief vind je hier.
Ik ben ook bezig met het terugzoeken van mijn blogs uit 2006 die ik ooit schreef voor mijn webshop StyleRoom. Het terugzoeken is ontzettend leuk en het heeft ook voor het gevoel van trots gezorgd. Misschien heb jij ook wel iets waar je met terugwerkende kracht trots voor kan voelen. Dat lijkt mij mooi zo op het einde van het jaar. Tel je zegeningen en het dan ook echt voelen.
Laatste dagen van het jaar
Wat was het een intensieve periode op de kerstbomenkwekerij. Veel klanten, veel wisseling in uitzendkrachten. Elke ochtend weer de stress of we er die dag alleen voor stonden. Wat echt niet kon. We hadden mensen nodig om de bomen klaar te krijgen en alle klanten uit te leveren. Kerstmis is een harde deadline.
Uiteindelijk is alles goed gekomen, maar het heeft veel slapeloze nachten gekost. Waarbij ik midden in de nacht kerstfilms keek die eindigen met een kus. Je kent ze wel. Volgend jaar moet het anders, dat is duidelijk. We gaan snel evalueren, want nu zit alles nog vers in het geheugen.
Dan nu eindelijk rust. Nou ja, laatste administratie bijwerken, opruimen en schoonmaken. Alles in orde maken voor een nieuw jaar. Maar ook ontspannen. Even niet te veel moeten. Niet meteen nieuwe plannen maken. Gewoon even tot rust komen.
Daarom heb ik het yulejournal gemaakt om in de periode vanaf 21 december (midwinter) en nieuwjaar terug te kijken op het afgelopen jaar en vooruit te kijken naar het nieuwe jaar. Geen concrete voornemens, meer een verkenning. Voor kerst is het altijd druk met werk, schoolvieringen, borrels maar met kerst daalt de rust misschien in. Mooi moment om voor het slapen gaan of bij het ontwaken het yulejournal erbij te pakken en te schrijven.
Drie stralen van licht
Sinds 2020 run ik samen met mijn man een kerstbomenkwekerij. Het was voor mij wennen om in een familiebedrijf te komen dat al 40 jaar bestond. Opgericht door mijn schoonvader en Carlo die er van jongs af aan in werkt. Ik had allerlei ideeën voor vernieuwing en wilde die meteen doorvoeren. Soms lukte dat, soms stuitte ik op weerstand en soms trok ik mijn idee weer in.
Het voelde lang alsof ik te gast was in mijn eigen bedrijf. Alsof ik toch geen zeggenschap had en mee moest in de bestaande structuren. Zo weet ik dat weken lang zes tot zeven dagen per week werken niets voor mij is. Ik houd het niet vol. Ik heb rust nodig, maar ook alleen-tijd om weer op te laden. Dat bepaal je toch zelf, denk je vast. Dat is ook zo, maar toch is het niet zo makkelijk. Want klanten, waarvan sommige al 40 jaar klant zijn, zijn ook gewend aan bepaalde gewoonten en gebruiken. En zo beweeg je automatisch mee in een systeem dat wellicht niet de jouwe is.
Als ik hierover nadenk, polariseert het vaak. Er komen twee uitersten tegenover elkaar te staan. Zoals dag en nacht. Het is of dag of nacht. Licht of donker. In werkelijkheid is dat helemaal niet zo. Je hebt ook schemer. Er zijn vele schakeringen van licht en donker. Deze wijsheid las ik in het boek ‘het pad van de druïden,’ van John Michael Greer. Het teken van de drie stralen van licht is het embleem van de druïden. De twee buitenste stralen staan voor alle paren in de wereld die tegenstellingen vormen. Dit zijn binairen. Door een binair te veranderen in een ternair, kun je met een binair omgaan zonder dat deze je misleidt, volgens de druïdische filosofie. Je zoekt naar een derde optie tussen de twee uitersten. Zo is schemer een derde optie bij licht en donker. Als je een derde optie vindt, lukt het vaak ook een vierde of vijfde optie te vinden. Zo is de polariteit weg. Ik vond dat een hele mooie manier om met tegenstellingen om te gaan omdat ik die vaak ervaar en het gevoel heb dat ik moet kiezen tussen het een of het ander. Dat hoeft dus niet.
Deze filosofie van de drie stralen helpt ook als je naar het nieuws kijkt. Er is altijd een derde optie, je hoeft deze alleen te zien.
Een onvergetelijke kerstperiode met je kinderen en het voorkomen van kerststress
‘the days are long, but the years are short.’
Het is al weer bijna kerstmis. Weer een jaar voorbij. De tijd gaat snel en je kinderen worden snel groot. Je houdt van kerst en wil er graag een mooie tijd van maken waar je kinderen later met warme herinneringen aan terugdenken. Maar hoe dan?
Je moet al zoveel en zeker de decembermaand is een drukke maand met veel verplichtingen. Eigenlijk past er niet nog iets bij op je to do lijst. En je wilt een herinneringen maken met je kinderen ook niet zien als iets wat je moet afstrepen op je to do lijst. Toch voelt het wel zo.
Je bent niet de enigen. Veel mensen ervaren kerststress en dat komt met name doordat ze bezig zijn met voldoen aan de verwachtingen van anderen. Uitnodigingen als verplichtingen voelen en zich schuldig voelen als ze nee zeggen (lees dit: je voelt je schuldig als je nee zegt).
Enkele oorzaken van kerststress zijn:
Sociale verplichtingen: je voelt druk om deel te nemen aan feestjes en familiebijeenkomsten. Het proberen te voldoen aan de verwachtingen van anderen kan leiden tot stress.
Financiële druk: kerstinkopen, cadeaus en decoraties kunnen duur zijn, en de financiële druk om alles te bekostigen kan stress veroorzaken.
Tijdgebrek: de voorbereidingen voor Kerstmis, zoals het kopen van cadeaus, het bereiden van maaltijden en het versieren van het huis, kunnen veel tijd in beslag nemen en leiden tot tijdsdruk waardoor je stress ervaart.
Familierelaties: familiebijeenkomsten kunnen soms spanningen veroorzaken, vooral als er conflicten of onopgeloste kwesties zijn.
Perfectionisme: de wens om de “perfecte” kerst te creëren voor je gezin kan leiden tot stress, omdat je probeert te voldoen aan onrealistische verwachtingen en waarschijnlijk geinspireerd door de beelden op Pinterest of Instagram. Dat is niet het echte leven, dat weet je wel.
Hoe voorkom je kerststress?
Stel je verwachtingen bij. Het hoeft geen instagramwaardige kerst te worden. Het mag een kerst worden waarbij je samen herinneringen maakt. Samen plezier hebt. Als je kerstboom tijdens eerste kerstdag omvalt, zal dat nog jarenlang elke kerst worden verteld. En er kan om gelachen worden!
Budget. Bepaal vooraf wat je uit wilt geven aan kerst. En realiseer je dat het niet gaat om de materiele zaken. Het gaat om samen de kerstboom uitzoeken en versieren, de tafel mooi dekken, de kaarsjes aansteken.
Zelfzorg. Neem een pauze. Plan niet de hele dag vol. Een uurtje eerder weg van je werk. Een powernap van 10 minuten in de middag. Gun het jezelf.
Vraag hulp. Je hoeft niet alles alleen te doen. Andere gezinsleden mogen ook helpen. Delegeer taken. En accepteer dat dan alles niet op jouw manier gebeurt.
Eigen behoeften. Wees eerlijk naar jezelf over je eigen behoeften rondom de kerstperiode. Communiceer met je familie wat ze wel of niet van jou mogen verwachten met kerst. Zet jouw behoeften op de eerste plaats, daarna de verplichtingen.
Stel je voor dat jij deze kerstperiode eens ging doen wat je echt zelf wil? Dat hoeft helemaal niet radicaal te zijn en te betekenen dat je alle sociale verplichtingen afzegt.
Het begint met op de eerste plaats te denken aan wat jij wilt voor jezelf en je gezin. Op de tweede plaats komen de zogenaamde verplichtingen. Het starten van een eigen kerstraditie hoeft helemaal niet moeilijk te zijn of veel tijd te kosten.
Hoe doe je dat dan?
- Identificeer je eigen behoeften: wat vind jij belangrijk in de kerstperiode?
- Communiceer je behoeften: vertel aan je naasten wat je graag wilt, wat jouw verwachtingen zijn.
- Stel grenzen: om je eigen behoeften te beschermen mag je grenzen stellen. Dat kan betekenen dat je bepaalde verplichtingen afzegt of aanpast.
- Creëer je eigen traditie: volg de weg van plezier. Waar word jij blij van? Wat maakt jou enthousiast?
- Betrek anderen: ga samen met je gezin aan de slag. De ervaring met anderen geeft betekenis.
Maak er een onvergetelijke kerst van en vergeet vooral jezelf niet!
Een persoonlijk bericht
De laatste maand van het jaar. Een zin van Gretchen Rubin die precies dat juiste gevoel omschrijft, gaat als volgt: the days are long, but the years are short. Precies dat gevoel van weer een jaar verder zijn. De afgelopen weken had ik het te druk om daar bij stil te staan. Ik was vooral buiten tussen de kerstbomen. Een beetje te druk, want ’s avonds kwam er niet veel meer uit mijn handen. Feestjes werden afgezegd en het enige wat ik wilde was op de bank zitten om bij te komen. En dat zal de komende week ook nog wel zo zijn. Daarna wordt het rustiger en heb ik de tijd om stil te staan en even terug te kijken op afgelopen jaar en wat er gebeurd is en wat ik daar eigenlijk van vindt of bij voel.
The days are long, but the years are short
Tijdens dat zitten op de bank kwam ik tijdens het scrollen op Instagram uit op een blog van de Zweedse Clara (aanrader als je van kerst houdt, dit is haar blog. Ik vond het heerlijk om haar blog te lezen (in het Engels natuurlijk). Uiteraard trok het nostalgische kerstgevoel mij, maar het was meer dan dat. Ik zag dat ze al sinds 2006 deze blog had en dacht eraan dat ik zelf in 2010 begon met bloggen. En zo keek ik tussen het tellen van de kerstbomen door terug op mijn hele bloggeschiedenis.
In 2010 schreef ik mijn eerste blogbericht onder de naam de wereld van Eva. Over de avonturen van een dertiger. Ikzelf natuurlijk. Daarna schreef ik over marketing, ondernemerschap onder de naam marketing met een missie. Weer later begon ik te schrijven over werk en moederschap, onder de naam mama in spagaat. Toen probeerde ik die twee te combineren, eerst onder de naam fabulous business mom en later werd het fabulous business woman. Daarna kwam er een roman over het thema moederwond. Het schrijven van mijn verhaal, ervaarde ik als helend en dat trok toen mijn aandacht. Vervolgens ging ik daar weer over schrijven. Inmiddels verzon ik geen namen meer en schreef ik blogs onder mijn eigen naam. Tot net voor de zomer van afgelopen jaar. Toen kwam Labyrint ineens naar boven.
Misschien is dat wel een overkoepelende naam. Een labyrint loop je om naar binnen te keren, om antwoord te vinden op een vraag van binnenuit. Uiteindelijk ga je ook weer naar buiten.
Alsof alleen ‘de betere’ versie van mezelf gezien mag worden en de rest moet worden uitgewist.
Toen ik de blog van de Zweedse las en haar archief vanaf 2006 zag staan, realiseerde ik mij dat ik mijn oude werk verstop. Alsof alleen ‘de betere’ versie van mezelf gezien mag worden en de rest moet worden uitgewist. Gek genoeg maakte het me ook ineens heel trots. Ik schrijf al 13 jaar en dat hoef ik niet te verstoppen, maar ga ik laten zien. Al mijn berichten uit het verleden ga ik in een archief zetten.
Ik vond het bloggen nooit ‘echt schrijven.’ Ik lach er zelf om terwijl ik dit op schrijf. Ergens had ik het idee dat het een inferieure stijl van schrijven is. Maar het is een stijl die me aan het hart ligt. Ik schrijf immers al vanaf mijn 7e jaar in dagboeken, ik kan niet anders. Ik houd ervan om blogs te lezen, om een kijkje in het leven en de gedachtewereld van een ander te krijgen en ik houd ervan om op die manier te schrijven.
Ik hoef dingen uit het verleden niet te verstoppen, alsof je je eigen wortels afknipt en denkt dat je dan nog kunt groeien.
Ik realiseerde me ook dat ik altijd heel kritisch ben op wat ik schrijf. Het is nooit goed genoeg. En daarom moet wat ik eerder heb gemaakt altijd zorgvuldig worden uitgegumd. Zodat ik opnieuw kan schrijven. Dat alleen de ‘betere versie’ van mezelf aan het woord mag en zichtbaar mag zijn. Maar die ‘betere versie’ bestaat alleen omwille van de andere versies. En dat mag ik me best realiseren.
De komende 10 dagen ga ik kerstbomen verkopen en daarna ga ik mijn archief terugzoeken en online zetten. En ik kom nog met een yulejournal. Tussen kerst en oud & nieuw, terugkijken, vooruitkijken en ontdekken wat er in het nieuwe jaar wil ontkiemen.
Als nieuwsbrieflezer ontvang je het yulejournal vanzelf. Ik wens je een mooie start van december.
Zo kom je in flow, wat je moet weten over de vrouwelijke cyclus
De menstruatieperiode is vooral iets waar je zo snel mogelijk doorheen wil komen. Het liefste ga je gewoon door waar je mee bezig bent. Je wilt niet dat anderen merken dat het weer die tijd van de maand is. Dat beeld krijgen we ook voorgeschoteld, want reclames vertellen ons niets anders dan dat – uiteraard met het juiste product – het een tijd is waarin je alles gewoon kan doen. Voor de rest van de cyclus is er weinig aandacht, behalve als je zwanger probeert te worden dan ben je elke maand gefocust op je ovulatie en hoop je dat PMS-symptomen nu symptomen zijn van een vroege zwangerschap.
Een aantal jaren geleden kwam ik in aanraking met het werk van Kate Nortrup en haar boek do less. Zij schreef over de vrouwelijke cyclus en de verschillende fasen. En ook het verschil met mannen. Zo hebben mannen een 24-uurs cyclus. Dat wil zeggen dat zij op alle dagen in principe net zoveel energie hebben. De vrouwelijke cyclus is gemiddeld 28 dagen, net zoals de maancyclus. Maar ook een kortere of langere cyclus is mogelijk, daar is niets mis mee. Het is het natuurlijke ritme van jouw lijf. In tegenstelling tot mannen hebben vrouwen dus niet elke dag evenveel energie. Dat kan per fase verschillen. Laten we eens naar die verschillende fasen gaan kijken.
Fase 1 pre-ovulatie
Fase 2 ovulatieperiode
Fase 3 pre-menstruatie
Fase 4 menstruatieperiode
Deze fasen kun je zien als een connectie met de vrouwelijke archetypen. Archetypen zijn universele symbolen en thema’s die herkenbaar zijn in verschillende culturen. Een bekend archetype is de held. Als je daaraan denkt, heb je er meteen een beeld van. De moeder is ook een archetypische beeld en komt in verhalen naar voren als een liefhebbende, verzorgende vrouw. Zo zijn er meer archetypes en zoals je misschien wel merkt komt er met elke archetype bepaalde eigenschappen. Zo ook met de archetypes die passen bij de verschillende fasen van de vrouwelijke cyclus.
Fase 1 de maagd
De maagd is het kind in ons. Het is speels, vol verwondering. Heeft veel ideeën en duikt overal meteen in. De maagd is enthousiast en uitbundig. Het is ook naïef, goed in plannen maken maar heeft moeite om het uit te voeren, vindt het lastig om verantwoordelijkheid te nemen en afspraken na te komen. Dit is een goede tijd voor nieuwe ideeën en plannen, voor het opstarten van zaken. Je bent ambitieus. De energie is naar buiten gericht. Je treedt makkelijk in contact met anderen, samenwerken gaat goed. Je zelfvertrouwen is hoog. Je hebt genoeg energie voor je werk en voor sociale activiteiten.
Fase 2 de moeder
De moeder is de verzorgende vrouw, heeft creatiekracht. Ze draagt het leven. Ze kan ook doorslaan in controle en bemoederen, wil graag grip houden en heeft moeite met loslaten. In deze fase lukt het je om plannen daadwerkelijk uit te voeren. Je gevoel van eigenwaarde is goed, je gaat zaken met zelfvertrouwen tegemoet. Je bent geïnspireerd en in deze periode creëer je makkelijk. Dat wil zeggen dat het schrijven van een tekst je nu veel makkelijker afgaat. Het rolt waarschijnlijk zo je pen uit, terwijl je in een andere fase uren naar een wit vel aan het staren bent. Ook een goede tijd om je ideeën van eerder vorm te geven en uit te voeren.
Fase 3 de strijder
De strijder is vurig, durft zichzelf te laten zien en komt voor zichzelf op. Ze kan ook onredelijk en onrustig zijn. De energie is naar binnen gekeerd. Je merkt dat je energie zakt in vergelijking tot de fase hiervoor. Je kan ineens heel moe zijn en ’s avonds op de bank in slaap vallen. In deze fase heb je levendige dromen. Doordat je meer naar binnen bent gekeerd, sta je beter in contact met je intuïtie. Een goede periode om je hoofd leeg te maken en op te ruimen. In deze fase is het beter geen grote keuzes te maken of moeilijke gesprekken te voeren.
Fase 4 de wijze vrouw
Deze fase staat voor wijsheid, rust, inzicht en intuïtie. Maar ook een gevoel van zinloosheid, moedeloosheid en eenzaamheid kan je overvallen. Je kan fysieke pijn en ongemak ervaren. De energie is nog steeds naar binnen gericht. Je hebt tijd voor jezelf nodig en hebt minder energie. Je concentratie is ook minder dan je gewend bent. Luister naar de signalen van je lichaam en geef het wat het nodig heeft. Gun jezelf wat alleentijd, vertraag en zoek de stilte op.
Inzicht in je cyclus en de verschillende momenten daarin, geven je een handvat voor het plannen van activiteiten. Je ziet nu wellicht ook in dat als er even niks uit je vingers komt, het simpelweg aan je eigen ritme kan liggen. Dat het niet betekent dat je iets niet goed doet of er iets mis met je is. Het simpelweg volgen van je eigen ritme, geeft je meer rust en ontspanning. Meebewegen met je cyclus kan zorgen voor het ervaren van flow momenten.
Hoe pas je dit nu toe in het dagelijks leven?
Ervaar je eigen cyclus
Let de komende maand eens op je eigen cyclus. Houd het bij in je agenda of op je telefoon. Je hebt ook apps, zoals FLO living waarin je ziet in welke periode je zit. Als je wilt kun je je ervaringen opschrijven. Op deze manier raak je meer vertrouwd met je cyclus en je ervaringen daarbij.
Planning
Als je je cyclus hebt leren kennen, experimenteer eens een maand met het volgen van je eigen ritme. Plan sociale activiteiten in fase 1 en 2 en een bankhangdag in fase 4. Plan je creatief werk in fase 2. En ga geen discussie aan met je partner in fase 3. Schrijf je ervaringen op. Ervaar of je nu het gevoel hebt dat je aan het meebewegen bent in plaats van jezelf aan het tegenwerken
Gun jezelf de tijd
Als je nog nooit iets met deze kennis hebt gedaan, nog nooit inzicht in je cyclus hebt gehad. Verwacht dan niet meteen dat je helemaal volgens je cyclus gaat leven en dat het meteen lukt. Gun jezelf de tijd. Wat kan helpen is de verschillende fasen te noteren in je agenda of als je een app gebruikt deze regelmatig te checken. Dat je steeds bewust bent van de fase van jouw cyclus en de keuze kan maken om rekening te houden met je eigen cyclus.
Archetypes helpen
De archetypes helpen om beelden te vormen bij de verschillende fasen. Als je denkt aan de strijder heeft dat een hele andere energie dan de maagd. Als je in een discussie belandt met je partner en je bent je bewust van de strijder en dat ze weleens onredelijk kan zijn, dan weet je dat dit misschien niet het juiste moment is om je punt te maken. Wacht dan liever tot je in de energie van de moeder komt (fase 2) omdat dit een goed moment is om goede gesprekken te voeren. Dan heeft je gesprek waarschijnlijk ook meer effect, wat weer beter is voor jouw welbevinden (en dat van je partner).
Als je geen verschil merkt in de verschillende fasen omdat je altijd moe bent of overprikkeld. Dan is het goed om daar eerst mee aan de slag te gaan en professionele hulp te zoeken op fysiek en/of mentaal vlak.
Ik ben benieuwd naar jouw ervaringen. Pas jij dit al toe in je leven? Ben je van plan bewust te worden van jouw cyclus?
Hoe dansen kan helpen bij het ervaren van je eigen ruimte en grenzen
“Denk aan een persoon waarbij je spanning voelt.” Zo begon de uitleg van de dansoefening die we gingen doen. Vervolgens gingen we al dansend uiting geven aan de gevoelens die naar boven kwamen als we aan die persoon dachten.
Opmerkelijk genoeg zou je denken dat je dan niet weet wat je ‘moet’ doen. Maar we hadden inmiddels al een aantal oefeningen gedaan waarbij we simpelweg de impulsen van ons lichaam volgden, en dat beviel me veel beter dan het volgen van vaste danspassen. Daarom ging ik deze oefening met vertrouwen tegemoet.
Ik dacht aan een persoon waarbij ik spanning voelde en ging al dansend het gesprek aan. In het begin voelde ik me heel klein en boos. Ik wilde ruimte om me heen creëren, maar ik voelde me beperkt door de aanwezigheid van de andere persoon. Mijn handen maakten strakke bewegingen, alsof ik mensen van me afduwde. Het leek op vechten, alsof ik mijn eigen ruimte moest verdedigen. Later overviel me een gevoel van verdriet. Mijn keel voelde strak aan, en ik probeerde een brok in mijn keel weg te slikken. Het verdriet bewoog van mijn keel naar mijn buik en weer terug. De afduwende bewegingen maakten plaats voor zachtere bewegingen vanuit mijn buik. Ik wilde mezelf uiten. Daarna veranderden mijn bewegingen in meer ontvangende bewegingen. Mijn handen gingen de lucht in en mijn hoofd volgde. Mijn aandacht verschoof nu van de andere persoon naar mezelf. Het verdriet verdween en maakte plaats voor vreugde. Ik voelde ruimte om me heen en kon met grotere bewegingen dansen. De andere persoon was nog steeds in de buurt, maar in de eigen ruimte. Dit zorgde ervoor dat ik me lichter voelde en vrijer kon dansen.
Het is verbazingwekkend hoe deze dansoefening me heeft geholpen om mijn gedrag tijdens conflicten en confrontaties te begrijpen. Meestal ga ik in de verdediging en voel ik de drang om mezelf te beschermen. Dat doe ik met felheid en uitgaande bewegingen, wat voortkomt uit woede en mijn vechtlust op dat moment. Het is niet dat ik de confrontatie aanga door te vechten, integendeel, ik trek me terug door mijn hardheid te tonen en mensen van me af te duwen. Het gebeurt wanneer anderen mijn grenzen overschrijden en in mijn persoonlijke ruimte komen. Dan voel ik de behoefte om mijn grenzen strak te bewaken en mijn eigen ruimte te verdedigen. Onder dit alles schuilt verdriet; het gevoel dat ik anderen te dichtbij laat komen wat ten koste gaat van mijn eigen ruimte. Dus van mijn eigen behoeften, wensen en verlangens. Ik wil verbinding met behoud van mijn eigen ruimte. Als ik mezelf klein houd, wordt mijn ruimte ook klein. Mijn bewegingsvrijheid wordt beperkt, wat boosheid en verdriet veroorzaakt.
Als ik mezelf klein houd, wordt mijn ruimte ook klein. Mijn bewegingsvrijheid wordt beperkt, wat boosheid en verdriet veroorzaakt.
Ik heb eerder een oefening gedaan waarbij de coach steeds dichterbij kwam staan. Ik zette steeds een stap naar achteren tot ik bij de muur stond en niet verder kon. Toch deed ik niets. Ze kwam dichterbij en ik liet het gebeuren. Ze leerde me dat ik ‘stop’ mocht zeggen. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar het was gewoon niet in me opgekomen.
De uitgaande, afwerende beweging is zowel een verdediging als een vorm van geven. Het is constant geven aan anderen en daarbij steeds een stapje terugdoen. Pas toen de beweging veranderde naar een ontvangende beweging, niet langer gericht op anderen maar op het leven zelf, kon ik vreugde ervaren. Dit gaf me ruimte. Toen ik mijn aandacht op mezelf richtte, verdween de behoefte om anderen af te weren of te geven. Ik kon gewoon plezier hebben op mijn eigen plek.
Als het gaat om het stellen van grenzen en ruimte innemen, wordt vaak gesproken over ‘nee’ zeggen. Het idee is dat je strikt op je grenzen gaat zitten, misschien zelfs in de verdediging. Maar uiteindelijk is het belangrijk om niet alleen bewust te zijn van je grenzen, maar ook van je ruimte. Dit geeft een andere kijk op de zaak. Ruimte innemen betekent ‘ja’ zeggen tegen jezelf, je dromen, verlangens, behoeften en waarden. Het betekent ‘ja’ zeggen tegen wat jij wilt in het leven.
Ruimte innemen betekent ‘ja’ zeggen tegen jezelf, je dromen, verlangens, behoeften en waarden. Het betekent ‘ja’ zeggen tegen wat jij wilt in het leven.
Tijdens deze dansoefening heb ik mogen ervaren dat het innemen van mijn eigen ruimte niet ten koste gaat van anderen, wat ik eerder dacht. Als ik mijn ruimte inneem, word ik me ook bewust van mijn grenzen. Deze grenzen zijn de dingen waar ik ‘nee’ tegen zeg om ‘ja’ te kunnen zeggen tegen mijn eigen behoeften en verlangens. Dit heeft niets te maken met egoïsme, wat vaak een struikelblok is voor mensen die altijd anderen willen plezieren. Ze denken dat ‘ja’ zeggen tegen zichzelf automatisch ‘nee’ zeggen tegen anderen inhoudt.
In de dansoefening ontdekte ik juist dat toen mijn aandacht voortdurend gericht was op anderen, ik vooral bezig was met mezelf verdedigen en ‘nee’ zeggen. Dit maakte me prikkelbaar, boos en opgefokt, zowel emotioneel als in mijn bewegingen. Pas toen ik ruimte begon in te nemen, keerde mijn aandacht terug naar mezelf. Dit bracht lichtheid en vreugde. Door de aandacht naar jezelf terug te brengen, verschuift ‘nee’ zeggen naar ‘ja’ zeggen. Het draait niet langer om wat je niet meer wilt dat anderen doen, maar om wat je zelf wilt doen.
Als vrouwen zichzelf het zwijgen opleggen worden ze ziek
Nee zeggen en daarmee mensen teleurstellen is niet altijd makkelijk. Dan heb ik het niet over het nee zeggen tegen de krantenjongen die je tijdens het winkelen een abonnement wilt verkopen. Of het nee zeggen tegen het kassakoopje dat bij het afrekenen nog even onder je aandacht wordt gebracht. Ik heb het over teleurstellen van mensen die dichtbij je staan. Mensen van wie je houdt en waarvan je het nauwelijks kan verdragen als ze pijn lijden.
Onderdrukking van de vrouwelijke stem
Het is een worsteling waar veel vrouwen (en vast ook mannen) mee kampen. Vooral vrouwen worden beloond voor vriendelijk gedrag. Als je weleens met een basisschool mee bent geweest op een uitje zie je dat het er al van jong af aan in wordt gebracht. De meisjes, bijna allemaal keurig in het gareel. De jongens die steeds tot de orde moeten worden geroepen. Meisjes worden beloond voor ‘lief en braaf’ gedrag. Voor het in bedwang houden van hun emoties. Ze passen zich aan de groep aan, niet alleen omdat ze daarvoor worden beloond maar ook vanuit een overlevingsmechanisme. Vroeger waren vrouwen afhankelijk van de groep voor hun veiligheid, voor het overleven. Als de mannen waren jagen, konden zij maar beter bij de groep blijven. In je eentje overleefde je het niet. Het aanpassen zit in vrouwen voorgeprogrammeerd. Als ze zich niet aanpassen, triggert dat doodsangst. Niet omdat de situatie nu nog zo is, maar omdat het zo nog werkt in de hersenen.
Zwijgen maakt ziek
Als je jezelf het zwijgen oplegt, je woorden inslikt, emoties niet durft te uiten dan heeft dit gevolgen voor je mentale en fysieke gezondheid. Het onderdrukken van emoties, gedachten en verlangens kan leiden tot chronische stress. Onderzoek heeft aangetoond dat langdurige stress het risico op aandoeningen zoals hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten en zelfs kanker kan verhogen. Bovendien kan het leiden tot angststoornissen, depressie en andere psychische aandoeningen.
Het kan moeilijk zijn in een cultuur die dit zwijgen beloont. Het beeld voor jonge vrouwen is dat ze vooral easy going moeten zijn. Een vrouw die haar emoties laat zien, wordt ook nu nog vaak hysterisch of moeilijk genoemd. ‘Doe niet zo moeilijk’ ‘Dramaqueen!’ ‘Je moet er niet zo zwaar aan tillen’ zijn vaak gehoorde reacties. Voor moeders geldt nog steeds dat het hoogste ideaal een vorm van zelfopoffering is. Of het nu die moeder is die fulltime werkt en vervolgens haar vrije tijd besteedt aan het taxiën van de kinderen naar de sportverenigingen, of de moeder die niet werkt en haar ambities niet tot uiting kan brengen en alles wat er tussen in zit. Een vorm van zelfopoffering krijgt applaus.
Voor veel vrouwen voelt het nuttiger om hun behoeften het zwijgen op te leggen ten koste van zichzelf, in plaats van tegen de stroom in te zwemmen.
Het belang van jezelf uitspreken
Steeds jezelf het zwijgen opleggen is een sluipmoordenaar. Het gaat gemakkelijk en het wordt normaal gevonden in onze maatschappij. Het is ‘het goede doen’. Je denkt dat je een ‘goed’ mens bent als je dit doet. Het is vaak de opstapeling van alle kleine dagelijkse dingen. Ja zeggen terwijl je nee bedoelde. Of nee zeggen tegen een ambitie omdat je er niet genoeg geld mee kan verdienen. Of ja zeggen tegen huishoudelijk werk omdat jij nu eenmaal niet de kostwinner bent.
Telkens als je dat doet, offer je een stukje van jezelf op. Van jouw plek, van jouw behoeften, van jouw verlangens, van jouw dromen. Het gaat geleidelijk aan, tot er een dag komt dat je lichaam niet meer kan zwijgen en het uitschreeuwt.
Wat kun je doen?
Inzicht in je emoties
Emoties drukken we het liefst zo snel mogelijk de kop in. Zodra we woede voelen, dwingen we onszelf dit in te houden. We willen nu eenmaal niet hysterisch overkomen. Maar woede geeft ook iets aan. Er is een grens bereikt. Je wilt dit niet meer. Elke emotie geeft je inzicht in een situatie. Als je deze emotie toelaat, zie je welke behoefte eronder schuilgaat. Zo betekent het toelaten van de emotie woede niet dat je dit schreeuwend en schoppend uit. Het betekent erkennen dat je boos bent en jezelf de vraag stellen: wat heb ik op dit moment nodig?
Grenzen stellen
Vrouwen die geleerd hebben dat ze zich moeten aanpassen om aardig gevonden te worden, hebben vaak moeite met het stellen van grenzen en het innemen van hun eigen ruimte. Het voelt tegennatuurlijk. Ze zijn vaak zo afgestemd op de wensen en behoeften van de ander dat aanpassen een automatisme is geworden. Hoe meer je je bewust wordt van je emoties en je behoeften hierin, wordt het ook makkelijker om grenzen te stellen. De angst is vaak dat ze niet meer leuk gevonden worden, door hun partner, vrienden, familie. Als je je altijd aanpast aan de ander en dat dan ineens niet meer doet, dan geeft dat wrijving. Maar op de lange termijn, zal het beter zijn voor je relaties. Dan zal het geven en ontvangen in de relatie in balans komen, wat voor een gelijkwaardige relatie zorgt.
Effect op je kinderen
Kinderen zijn een spiegel. Als jij jezelf niet uitspreekt, zul je dat terugzien bij je kinderen. Jij bent het grootste voorbeeld voor je kinderen, ze kopiëren jouw gedrag. Als jij je gedrag verandert, verandert hun gedrag ook. Dus door jezelf uit te spreken, help je hiermee toekomstige generaties. En uiteindelijk zal het een verandering zijn in onze cultuur. Wat jij wenst voor je kinderen, wens je ook voor jezelf.
Het brave meisje is niet meer. Er moet een nieuw normaal komen waarin het de norm is dat je emoties kan uiten, prioriteit mag geven aan je eigen behoeften en ze niet langer hoeft weg te stoppen en op een gezonde manier je grenzen aan kan geven en je vrijheid en plezier mag ervaren door het innemen van je eigen ruimte.
Als je nee zegt, voel je je schuldig.
‘Ja, dat lijkt me leuk!, hoor ik mezelf regelmatig zeggen. Dat is ook zo. Als ik word uitgenodigd voor iets waarin ik avontuur zie of een nieuwe horizon, dan ben ik daarvoor in. Tenminste, het enthousiaste en blije kind in mij. Het kind dat houdt van alles waar het etiket nieuw op kan worden geplakt. Want nieuw is boeiend en vermakelijk. Van nieuw raak ik geïnspireerd en word ik blij.
Herkenbaar?
Het kind aan het roer
Dan ben jij wellicht ook iemand met zo’n ongetemd, enthousiast kind in jezelf. Het kind dat je ooit was en inmiddels volwassen is geworden. Zo nu en dan neemt het kind het roer weer even over van het schip dat je leven heet en voor je het weet ben je van koers veranderd. Op weg naar een andere horizon. Niets mis mee, zolang je weet dat het kind niet aan het roer kan blijven. Je bent immers niet voor niets volwassen geworden. Beter nog is het roer helemaal niet over te geven aan het kind, maar het kind af en toe mee laten kijken om jou te laten zien wat er nog meer te beleven valt.
Maar goed, jij hebt het roer uit handen gegeven en nu zit je in je maag met een vraag waar je ja tegen hebt gezegd, maar inmiddels een grote nee bij voelt. Het enthousiasme is weg geëbd want het kind in je is inmiddels weer met iets anders aan het spelen, wat nog leuker en boeiender is.
Misschien ben je nog even in staat van verwarring, want dat enthousiaste gevoel had je natuurlijk niet voor niets. Was dat dan niet je ware gevoel of misschien zelfs intuïtie? En heeft alles wat er daarna gebeurt niet te maken met zelfsabotage?
In een eerste reactie kun je niet alles overzien, dat je meteen ergens enthousiast van wordt wil niet zeggen dat het uiteindelijk ook iets is wat je wilt doen. Als de realiteit indaalt en het eerste enthousiasme is gezakt, heb je vaak een beter beeld. Je ziet beter de consequenties, hebt meer overzicht. Misschien realiseer je je wel dat het wellicht niet zo passend voor je is als je in eerste instantie dacht. Jij beseft dat als je ja zegt tegen het een, je nee zegt tegen het ander.
Jij beseft dat als je ja zegt tegen het een, je nee zegt tegen het ander.
Ja tegen het een, nee tegen het ander
Stel je wordt uitgenodigd voor een kerstborrel op kerstavond bij vrienden. Op het moment dat je de uitnodiging krijgt ben je feestjurken aan het bekijken in de app van jouw favoriete webshop. Je bent meteen enthousiast, want je hebt al een outfit op het oog en hebt wel zin in een feestje. Je bestelt meteen die jurk, want die heb je nu echt nodig. Je ziet al helemaal beelden voor ogen van jezelf in die mooie jurk, in het mooie huis van je vrienden wat ongetwijfeld helemaal in kerstsfeer is. De gedachte dat kerst nog ver weg is, onderbreekt je dagdroom. En je denkt er niet meer aan.
Vervolgens kom je in een appgroep van de kerstborrel terecht waarin allerlei verzoeken komen over het eten, de dresscode, het programma, enz. Het enthousiasme wordt vervangen door een knoop in je maag. Je besluit nog even niet te reageren in de groepsapp. Bovendien heb je een drukke week gehad, wat een verklaring kan zijn voor het ongemakkelijke gevoel en kerst is nog ver weg dus waarom zou je je hier nu al druk over maken? En misschien gaat het wel niet eens door…
Als de kerstshow bij het lokale tuincentrum wordt geopend, ga je daar heen met de kinderen. Ook de kinderen komen helemaal in kerstsfeer en vragen of ze dit jaar zelf hapjes mogen maken voor het hapjesbuffet op kerstavond. Je denkt aan jullie gezinstraditie op kerstavond. Eerst naar de ijsbaan om te schaatsen, daarna thuis warme chocomel drinken bij de kachel om weer op te warmen en in de avond het jaarlijkse hapjesbuffet en natuurlijk de cadeautjes uitpakken die jullie voor elkaar gekocht hebben. Daar had je even niet aan gedacht. De knoop in je maag is nu gigantisch en kan niet meer worden genegeerd.
Je beseft dat de ja tegen de kerstborrel bij vrienden, een nee is tegen de gezinsavond. Eigenlijk weet je wel dat je liever met je gezin bent op kerstavond, maar je hebt al ja gezegd tegen je vrienden en nu rekenen ze op jou. Bovendien zijn de voorbereidingen al begonnen en je wilt ze niet teleurstellen.
Wat je ook doet, je voelt je er niet goed bij. Als je nee zegt voel je je schuldig naar de ander. Als je ja zegt, voel je weerstand om je niet trouw bent aan jezelf.
Als zoiets gebeurt, kom je in een dilemma. Je kan toch naar de kerstborrel gaan, maar dan ervaar je een enorme weerstand. Het maakt je bijna letterlijk misselijk. Maar iemand teleurstellen geeft ook enorme spanning. Wat je ook doet, je voelt je er niet goed bij. Als je nee zegt voel je je schuldig naar de ander. Als je ja zegt, voel je weerstand om je niet trouw bent aan jezelf.
Wat maakt nu dat jij jezelf schuldig voelt?
Je wil een ander niet teleurstellen en daarbij ga je voorbij aan je eigen gevoel. Jouw gevoel is dat je niet op de uitnodiging in wilt zijn, nu je je hebt gerealiseerd waar je dan nee tegen zegt. Wat zou er gebeuren als je jouw eigen gevoel de ruimte zou geven? Het gevoel dat je niet naar die kerstborrel wilt, ook al was je er in eerste instantie enthousiast over. Het gevoel dat je ergens ja tegen hebt gezegd waar je liever nee tegen had gezegd. Als je dat gevoel erkent, dan ontstaat er ruimte voor je eigen wensen en behoeften.
Het schuldgevoel zegt je dat je anderen belangrijker maakt dan jezelf. Je mag trouw zijn aan jezelf, ruimte hebben voor jouw wensen en behoeften. In het geval van de kerstborrel, had je om bedenktijd kunnen vragen. Als je weet van jezelf dat je vaak vanuit enthousiasme ja zegt, zorg er dan voor dat dit een gewoonte wordt. Dan kun je altijd de tijd nemen om te ervaren hoe je erover denkt als je eerste enthousiasme is getemperd. Op die manier stel je ook minder mensen teleur.
Het schuldgevoel zegt je dat je anderen belangrijker maakt dan jezelf. Je mag trouw zijn aan jezelf, ruimte hebben voor jouw wensen en behoeften.
Ik ga niet doen alsof ruimte innemen makkelijk is voor mij. Ik zie het als een leerproces waar ik steeds beter in word. Eerder zei ik vaak uit enthousiasme ja en had ik niet eens door dat ik eigenlijk nee bedoelde. Daar kwam ik dan pas achter tijdens na afloop van zo’n feestje. Daar had dan vooral mijn man last van, want die had te maken met een overprikkelde vrouw de dag na het feestje. En geloof me, daar word je niet blij van. Dan zei ik tegen mezelf dat ik nu eenmaal een moeilijk persoon was.
Je bent geen moeilijk persoon, je vindt het moeilijk om naar je eigen wensen en behoeften te luisteren en daar actie op te ondernemen. Dat zijn twee verschillende dingen.
Jouw huis, jouw regels
Ik gebruik graag een huis als metafoor. Dan kun je als volgt zien. In jouw enthousiasme heb je de deur opengezet en heb je mensen binnen gelaten. Deze mensen zijn jouw muren gaan verven, hebben jouw meubels vervangen en jouw koelkast gevuld met eten dat zij lekker vinden. Jij hebt het zelf gedaan, je liet ze binnen en je liet ze hun gang gaan. En nu voel je je schuldig omdat je ze jouw huis uit wil zetten. Klinkt best belachelijk als je het zo stelt, nietwaar?
Trouw zijn aan jezelf betekent dat je bepaalt wanneer de deur van jouw huis op slot zit en er niemand in komt. Wanneer en voor wie jij de deur opendoet. En ook als je ze binnen laat, wat je daarmee binnen laat. Als je merkt dat je energie daalt, dat mensen je energie kosten mag je ze naar buiten laten. Dat bepaal je zelf. Je bepaalt ook zelf welke kleur je jouw muren maakt, wat je eet (waarmee je je voedt), welke meubels je hebt en waar je gaat zitten. Ook of je naar buiten kan kijken en mensen bij jou naar binnen mogen kijken of dat je de gordijnen dichthoudt. Dat hoeft niet elke dag hetzelfde te zijn, dat wisselt en ook dat is oké.
Misschien was jouw huis lange tijd een mengelmoes van de mensen die je er naar binnen liet. Veranderende de kleur van de muur mee met het bezoek. Evenals wat er in de koelkast lag. Jouw huis was een kameleon, aangepast aan de omgeving. Dienend aan de omgeving. Je mag de regie over jouw huis terugnemen. Je mag zelf bepalen hoe het eruit ziet. Je mag ruimte innemen voor je eigen behoeften. Het is niet makkelijk om in een huis te wonen waar de kleuren steeds veranderen, waar steeds ander eten in de koelkast staat, waar steeds andere meubels staan. Het is doodvermoeiend. Dat houdt je niet vol, dat houdt niemand vol. Het breekt je op.
Maak ruimte voor je eigen gevoelens. In die ruimte wordt duidelijk wat je wenst en waar je behoefte aan hebt. Daar neem je dan actie op. En telkens neemt je vertrouwen en kracht toe. Net zolang tot jouw huis helemaal jouw kleur heeft bekend. Jouw kleur. Niets anders.
Hoe wij onszelf steeds moeten fixen
Een kind van de jaren ’80? Dan ken je vast de slogan ‘een slimme meid is op de toekomst voorbereid’. Een boodschap die ik goed tussen mijn oren heb geknoopt. Blijkbaar moest er nog heel wat gebeuren voor mij als meisje om de toekomst tegemoet te kunnen treden. Deze campagne was immers niet voor jongens, die redden het wel. Deze campagne was voor meisjes. Want daar moest nog wat gefixt worden.
Dat was niet tegen dovemansoren gezegd.
Er ontstond een hele industrie om onszelf te helen en te verbeteren tot de beste versie van onszelf.
Er ontstond een hele industrie om onszelf te helen en te verbeteren tot de beste versie van onszelf met als doel om vrouwen onafhankelijk te maken op allerlei gebieden maar bovenal op financieel gebied. Een toenemende individualisering met het woord zelf voor op. Zo is er zelfzorg, zelfhulp, zelfliefde, zelfcompassie, zelfreflectie, zelfontwikkeling, zelfacceptatie, etc. Het legt de nadruk op een nog steeds toenemende individualisering. En tegelijkertijd zien we een toenemend gevoel van eenzaamheid, zelfs als iemand wel mensen om zich heen heeft.
Als je niet lekker in je vel zit, dan moet je met jezelf aan de slag. Als je met een vinger wijst, dan wijzen er vier naar jezelf. Het komt er op neer dat je zelf verantwoordelijk bent voor je eigen geluk. Onafhankelijkheid tonen, verantwoordelijkheid nemen en het zelf oplossen. Dan ben je een slimme meid.
Want als jij niet de enige bent die worstelt, dan ligt het misschien wel helemaal niet aan jou.
Als we dan toch besluiten om te praten over onze schaamte- en schuldgevoelens, dan komen we er vaak achter dat we niet de enige zijn. En dat maakt je worsteling meteen lichter. Het is minder eenzaam en minder gericht op jouw ik. Want als jij niet de enige bent die worstelt, dan ligt het misschien wel helemaal niet aan jou. Dan is er misschien wel helemaal niets mis met jou.
Heb jij je weleens afgevraagd of er misschien niet iets mis is met onze samenleving? Een samenleving die dicteert dat jij jouw ouders in hun moeten nemen omdat er geen plaats is in bejaardenhuizen, een toppositie moet bekleden, fulltime moet werken omdat er in allerlei sectoren handen te kort zijn, je kinderen goed moet opvoeden, je hond niet alleen thuis mag laten, de vereniging moet ondersteunen met vrijwilligerswerk en vooral ook goed voor jezelf moet zorgen want anders raak jij overspannen. Mocht het onverhoopt zover komen, dan heb je niet genoeg je best gedaan in het zelfhulpcircuit. En staat deze zelfde industrie voor jou klaar om jou te fixen, want dat is dan echt heel hard nodig. Jij bent niet overspannen, de samenleving is overspannen.
Ik herinner me dagen op kantoor dat ik niet eens wist of de zon wel of niet had geschenen die dag. Sinds wanneer zijn we dit normaal gaan vinden?
Ik herinner me dagen op kantoor dat ik niet eens wist of de zon wel of niet had geschenen die dag. Dat voelde afgesloten van mijn omgeving, van de verbinding met de natuur. Sinds wanneer zijn we dit normaal gaan vinden?
Heb je weleens met een hoofd vol watten een wandeling gemaakt door het bos? Voel je dan ook dat de watten verdwijnen en er weer ruimte komt? Alsof het zware zo van je afglijdt. Dat effect heeft de natuur op ons. We verliezen de verbinding met onszelf omdat we steeds vaker in kunstmatige omgevingen verblijven en ons natuurlijke ritme onderdrukken. Ik schreef eerder over de twee Griekse goden voor tijdsbeleving: Chronos (kloktijd) en Kairos (innerlijke tijdsbeleving). De natuur kent alleen Kairos, daar hangt geen klok. Daar is alleen ritme. Dat is volgens mij wat we nodig hebben: ons natuurlijke ritme volgen. En daar moet onze omgeving op worden afgestemd.
In de zomervakantie was ik een paar dagen in Denemarken – een van de gelukkigste landen ter wereld volgens de VN. Het viel me op dat het hier zo gemakkelijk was om buiten te zijn. Zo waren er meerdere zwemplaatsen bij een groot meer. Er waren kleedkamers, lockers, douchen en toiletten. Er waren picknicktafels en bbq-plaatsen met hout. Dat allemaal vrij toegankelijk. Op die manier is het makkelijk om een ochtendduik te nemen en daarna naar je werk te gaan. In mijn eigen omgeving is er ook een meer, echter niet vrij toegankelijk en alleen open in de zomervakantie bij een bepaalde temperatuur. Het zwembad is ook in de buurt, maar gaat volgend jaar sluiten.
Een leefomgeving dichtbij de natuur, brengt ons weer in contact met het natuurlijke ritme van de seizoenen buiten, maar ook in onszelf.
Het gaat niet om nog meer welvaart. De meeste van ons hebben al een welvaartsniveau bereikt om gelukkig te zijn. Als ik meer verdien, is het niet zo dat het meer ineens vrij toegankelijk is. In het bos hoef ik nog steeds geen entree te bepalen, dus ook daar heb ik geen extra geld voor nodig. Een leefomgeving dichtbij de natuur, brengt ons weer in contact met het natuurlijke ritme van de seizoenen buiten, maar ook in onszelf. Zo voelen we weer wanneer we moe zijn en dus rust nodig hebben. Wanneer we ergens energie van krijgen en er dus meer van willen doen. Wanneer we onszelf tegenwerken en dus iets of iemand moeten loslaten. De natuur is niet een losstaand iets, wij zijn de natuur.
Als we kijken naar het ritme van de seizoenen, zien we dat er overal een tijd voor is. We zien dat na lange, lichte dagen, korte donkere dagen komen. We zien de donkere dagen in perspectief tot de seizoenen. Zo kunnen we ook onze eigen donkere dagen in perspectief zien. Vertrouwen dat het bij het leven hoort en ook weer voorbij gaat. In plaats van het meteen te zien als een probleem alleen van ons dat gefixt moet worden. We realiseren ons dat andere mensen ook donkere dagen ervaren en dat het wellicht bij een periode in je leven hoort. Dat het een ritme is, een golfbeweging. Niet een lineaire lijn naar boven of beneden.
Als je slim bent, ga je achter je scherm vandaan en het bos in. Misschien zelfs in een boom klimmen, dan hoeft er niets gefixt te worden (nou ja, misschien een gebroken arm).
En als je met een vinger naar jezelf wijst, dan wijzen er vier de andere kant op.
Nieuwsbrief Labyrint
Benieuwd hoe mijn nieuwsbrief Labyrint eruitziet? Lees de laatste hier.